Zbigniew Skarul. Silny zoom na detale

O abdykujących mózgach, lepkich percepcyjnie idiotyzmach, podstępnych i wyrafinowanych algorytmach sztucznej inteligencji, komplikujących życie uproszczeniach i rozpadających się więziach, czyli o przyszłości, która staje się teraźniejszością rozmawiamy ze Zbigniewem Skarulem, prezesem znanej szczecińskiej firmy Oskar Wegner, która tworzy, wdraża i udostępnia dużym korporacjom platformy lojalnościowe oraz grywalizacyjne. 

Autor

Dariusz Staniewski

W latach 1986 - 1995 byłeś dziennikarzem Polskiego Radia i Telewizji Polskiej w Szczecinie. Jak to się stało, że trafiłeś do świata reklamy i marketingu? 

Na początku lat dziewięćdziesiątych wszyscy zwracali uwagę na reklamę jako zjawisko, bo to był nowy, nieznany wcześniej, kolorowy świat złożony z iluzji i marzeń. O reklamach dyskutowało się wtedy jak dziś o hitach z Netflixa… No ale moje prawdziwe zainteresowanie branżą zaczęło się od pobytu w Stanach. Spędziłem tam ponad pół roku na stypendium dla dziennikarzy zagranicznych. Trochę zajęć na Duke University, trochę praktyki w prywatnej stacji radiowej i telewizyjnej. Wtedy zainteresowały mnie bardzo mechanizmy finansowania mediów. Najpierw metody pozyskiwania reklamodawców, a potem już reklama jako element marketingu. Marzyła mi się własna stacja radiowa, ale skończyło się dużo skromniej.

Czy szczecińskiej agencji reklamowej, czyli według warszawiaków „gdzieś na końcu świata” ciężko było się przebić na tym rynku? Co takiego Oskar Wegner oferował, że wybierały Wasze usługi duże i znane firmy? 

Czy wiesz, że w tamtych czasach znałem całą załogę konduktorską pociągu Intercity Chrobry? Dochodziło do 10 kursów w miesiącu… Jakoś tą naszą „peryferyjność” trzeba było niwelować.  Szczecińskość, najdelikatniej mówiąc, raczej nam nie pomagała. Musieliśmy – jak Avis – starać się bardziej („We tryharder” – słynny slogan reklamowy z 1962 roku – red.). Jeśli startujesz z pozycji aspiranta –to rada dla firm bez bogatego portfolio – twoja oferta musi być aż mokra od potu i łez. To zawsze robi wrażenie. Wiele lat temu, po to, żeby zdobyć budżet reklamowy Scorbolamidu (marka Polpharmy) nakręciliśmy reportaż filmowy z udziałem klientów aptek. Zatrudniliśmy profesjonalnego operatora kamery, jedna z naszych pracownic wcieliła się w rolę dziennikarza… Klient był poruszony i zaskoczony nową wiedzą o swoim – jak mu się wydawało – dobrze znanym produkcie…

Po latach działalności pełnej sukcesów nagle Oskar Wegner zmienia profil swojej działalności. Firma zaczyna tworzyć, wdrażać i udostępniać dużym korporacjom platformy lojalnościowe i grywalizacyjne.  Kiedy nastąpiła ta zmiana? Co o niej zdecydowało – wizja dalszego rozwoju firmy, wymogi rynku, znudzenie branżą reklamową? 

Ta zmiana profilu wcale nie nastąpiła nagle. Pierwszy program lojalnościowy zrobiliśmy w 1998 roku dla firmy Amika. To był spektakularny sukces, który otworzył nam oczy na nowe możliwości. Ale upłynęło kilka lat, zanim stał się to nasz „core business”. To już był ten czas, kiedy na reklamie – jak na medycynie i polityce – znali się wszyscy. Powstawało tyle reklamowego śmiecia, często w chałupniczych warunkach, że konkurowanie z tym było coraz bardziej frustrujące i biznesowo nieuzasadnione. Woleliśmy przesunąć się na pozycję ekspertów dysponujących unikalną wiedzą z obszaru marketingu relacyjnego, a także w stronę świata nowych technologii. Z reklamą rozstawałem się bez żalu. Wcześniej wierzyłem naiwnie, że aspiracyjne marki takie właśnie są, bo robią dobre reklamy. Byłem przekonany, że zła, tandetna komunikacja niszczy marki i w dłuższym horyzoncie skazuje je na porażkę. Teraz oczywiście już wszyscy wiemy, że to tak nie działa. Marka Donald Trump w swoim segmencie politycznego rynku ma się wciąż świetnie. 

Klientami Oskara Wegnera stały się znane firmy. Jesteś współautorem koncepcji programów relacyjnych i lojalnościowych firm Lotos, Purmo, JVC, 3M, Aviko, Farm Frites, HDI, Allianz, Macro Cash and Carry, BASF, Santander oraz pionierskiego w Europie programu Toyota More organizowanego przez Toyota Motor Poland oraz Toyota Bank. W jaki sposób przekonaliście ich do skorzystania z Waszych usług?

Sam chciałbym wiedzieć (śmiech). Czasem, po wygranym przetargu udaje Ci się wycisnąć jakiś skrawek informacji, co zaważyło na wyborze akurat Twojej oferty, ale niezbyt często. Zwykle musisz się sam tego domyślać. W gruncie rzeczy decyduje suma okoliczności. Ale jeśli chodzi o nasze programy relacyjne to na pewno działał efekt pierwszeństwa. Byliśmy pionierami. No i każdy nasz sukces mieliśmy dobrze udokumentowany. Szeroko rozumiany marketing bezpośredni (programy lojalnościowe w tym obszarze się mieszczą) ma tą zaletę, że tu prawie wszystko daje się policzyć. 

Jak Twoim zdaniem pandemia wpłynęła i wpływa na lokalny biznes – w Szczecinie i regionie? Jak może go zmienić?

Nie wydaje mi się byśmy tu w Szczecinie i regionie skutki pandemii odczuwali wyraźnie inaczej, niż to się dzieje w innych częściach kraju. Oczywiście, przyglądam się z uwagą i niepokojem jak radzą sobie różni moi znajomi i firmy, których rozwój zawsze mnie cieszył. Trzy przykłady: Puccini, Follow me i Event Factory… Kto dziś kupuje walizki? Kto jeździ do Berlina na lotnisko? Kto dziś organizuje masowe imprezy? Takie gwałtowne spadki popytu muszą przynosić poważne turbulencje. Możesz prowadzić swój biznes na najwyższym poziomie, możesz realizować najbardziej przemyślaną strategię, ale jednak nie wszystko zależy od ciebie, nie przed wszystkim możesz się uchronić. Myślę, że pandemia zostawi w naszej świadomości trwały ślad. Pewnie wszyscy staniemy się trochę bardziej ostrożni, mniej skłonni do inwestycyjnego ryzyka. No i pewnie jeszcze bardziej będziemy doceniać znaczenie dobrze zintegrowanego zespołu i takich wartości jak zaufanie i solidarność.

Jakim branżom grozi upadek, jakie przetrwają a jakie mają szanse na rozwój, jakie nowe mogą się pojawić? 

W pierwszych dniach pierwszego lockdownu najbardziej współczułem gastronomikom. Zamykają ci lokal i co możesz zrobić? Później przyszła refleksja, że te granice ryzyka przebiegają w bardzo nieoczywistych miejscach. Weźmy branżę odzieżową. Sprzedajesz garnitury – masz pod górkę, bo wesela odwołane, a biznes, jak wiadomo, spotyka się w kamerkach ubrany jedynie od pasa w górę, więc połowa Twojego asortymentu (czyli spodnie) zalega w magazynach. Ale jeśli sprzedajesz dresy to już popyt ci rośnie, bo trudno przecież cały dzień chodzić po domu w piżamie. Nawet gastronomię kryzys dotyka bardzo nierówno. Na pewno łatwiej przetrwać pizzerii – bo pizzę dość łatwo można rozwozić – niż knajpie specjalizującej się w biznesowych lunchach. No ale gdyby chcieć snuć tu jakieś poważniejsze refleksje to bez wątpienia na pandemii najwięcej może „zyskać”– w tym kontekście nie mogę tego słowa użyć bez cudzysłowu – szeroko rozumiana branża nowych technologii. Te procesy i tak się toczyły, tyle, że teraz potoczą się w jeszcze szybszym tempie. Najłatwiejsze do zaobserwowania przyspieszenie dokonuje się w obszarze e-commerce. Coraz częściej i więcej kupujemy w Internecie. To oczywiście pociągnie kolejne zmiany, na przykład dalszą digitalizację pieniądza (kiedy ostatni raz wybierałeś gotówkę z bankomatu?), dalszy rozwój bankowości internetowej, przyspieszenie rozwoju Big Data i sztucznej inteligencji, technologii telekomunikacyjnych itp.

Jakie zmiany w organizacji pracy w biznesie może spowodować pandemia? Czy tylko np. zdalna powinna być łączona z biurową, czy w wielu przypadkach zdalna powinna zastąpić biurową?
Czy COVID wymusi jakieś poważniejsze zmiany?

Ostatni raz byłem w podróży służbowej chyba w lutym. Wcześniej do Warszawy jeździłem parę razy w miesiącu. Pierwsze spotkania na platformach video-konferencyjnych wymusił lockdown. Ale jak już można było swobodnie się przemieszczać i bezpośrednio spotykać okazało się, że powrotu do tych podróży po kraju nikt specjalnie nie chce. Praktyka pokazuje, że spotkania na Zoomie czy Teamsach mogą być równie efektywne co te w realu. Tyle, że tych on-linowych można odbyć w ciągu jednego dnia więcej, niż tych bezpośrednich w całym tygodniu. Krótko mówiąc w tym obszarze zmiany mogą być potężne i daleko idące. W mojej firmie, podobnie jak w wielu innych: jedynie 10 – 15 procent załogi przychodzi do biura. Reszta pracuje zdalnie. Nie mam wątpliwości, że ta tendencja się utrzyma. Po co tracić czas na dojazdy? Dlaczego nie wykorzystać krótkiego przestoju na spacer z psem? Po co kupować kawalerkę w drogim centrum, jeśli można zamieszkać w dużo tańszym osiedlu na przedmieściu, i to pod lasem, co przy kolejnej pandemii może być zbawienne…Czy praca zdalna niesie same zalety? Absolutnie nie! Największe zagrożenie to wszelkie skutki procesów dezintegracyjnych. Najpierw – choćby z powodu braku pogawędek przy biurowym ekspresie do kawy – słabną więzi, gubi się poczucie identyfikacji ze wspólnym celem, spada zaangażowanie, a potem praca staje się już jedynie obowiązkiem. Wykonywanie pracy bez satysfakcji i poczucia sensu musi rodzić frustrację, a może też prowadzić do stanów depresyjnych. 

Czy zwiększy się rola mediów społecznościowych w działalności biznesowej? Dla jakich branż to może być szansa?

Proces dalszej egalitaryzacji mediów na skutek pandemii jeszcze bardziej przyspieszył. Strach, gniew i podwyższone emocje najsilniej kreują popyt na informację. To nie jest najlepszy trend. Każdy może być dziś – i prawie każdy w jakimś zakresie jest – twórcą wiadomości. W tej powodzi wszelakich treści z trudem przebijają się te rzetelne, wyważone i dobrze udokumentowane. Bardzo mnie zajmuje pytanie jak to się wszystko dalej potoczy, czy będzie się pogłębiał informacyjny chaos i poszerzało pole do cynicznych manipulacji czy też uruchomi się jakiś przeciwny nurt. Chciałbym wierzyć, że coraz mniej uwagi w mediach społecznościowych – i w ogóle w przestrzeni publicznej – będą zajmować wysiłki grup rekonstrukcyjnych pompujących zbiorowe ego sukcesami średniowiecznego rycerstwa, a coraz więcej kompetentni fachowcy poszukujący praktycznych rozwiązań globalnych problemów przyszłości. Gdybym miał w kieszeni wolnych parę milionów, zainwestowałbym w sieć reporterów – amatorów gotowych przy pomocy swoich telefonów komórkowych dokumentować ważne wydarzenia. Jestem przekonany, że będzie wciąż rosło znaczenie siły obrazu i video-relacji. Może udałoby się w ten sposób uzyskać jakiś, choćby minimalny wpływ na postrzeganie tego co się wokół dzieje i jeszcze „nie dołożyć do interesu”.

Wspomniałeś, że proces dalszej egalitaryzacji mediów na skutek pandemii jeszcze bardziej przyspieszył. Czy media mogą być jeszcze bardziej egalitarne niż są teraz?

Różnie to pojęcie można rozumieć. Ale tak, końca tego procesu nie widać. Coraz więcej ludzi będzie miało coraz większy dostęp do coraz większej ilości (świadomie nie mówię liczby) informacji i coraz więcej ludzi będzie publikowało coraz więcej treści, korzystając z coraz powszechniejszych i łatwiejszych do użycia narzędzi komunikacyjnych – przede wszystkim coraz doskonalszych smartfonów, choć nie tylko. Sprzyja temu rozwój technologii, rozwój sztucznej inteligencji oraz wszelkie niepokoje o naszą przyszłość (pandemie, ocieplenie klimatu, nierówności społeczne, populistyczni politycy itd.). Łatwiejsze staje się robienie zdjęć i relacji filmowych, coraz bardziej intuicyjne staje się ich publikowanie (obniża się bariera wejścia). A wyobraź sobie co będzie się działo, jeśli na przykład Alphabetz nowym impetem wróci na rynek ze swoim słynnymi „okularami” (googleglasses). Pokusa nagrywania wszystkiego i wszędzie będzie rosnąć równie szybko jak liczba smart-okularów na naszych nosach. Algorytmy sztucznej inteligencji doskonalone przez Social Media zadbają o to, by docierały do nas tylko angażujące uwagę i pobudzające nas do interakcji treści. Im więcej będzie do nas trafiać wywołujących niepokój wiadomości, tym silniejsza będzie w nas potrzeba, żeby je nieustannie śledzić i na nie reagować. To oczywista pętla sprzężenia zwrotnego

Ludzie są coraz bardziej zagubieni w natłoku informacyjnym. Coraz częściej za prawdę przyjmują i kolportują fake newsy. W Internecie pojawiła się nawet strona, która prezentuje, w jaki sposób odróżnić prawdziwą informację od fake newsa. Czy już ogarnął nas chaos informacyjny czy ciągle jest jeszcze przed nami? Czy zatraciliśmy już umiejętność odróżniania prawdziwych informacji od fałszywych? Czy potrzebni nam będą „instruktorzy” pokazujący, które informacje są dobre a które złe, których wysłuchać a których nie, które są prawdziwe, a które nie? 

Jeszcze wiele przed nami. Najbardziej niebezpieczne są wszelkie bańki informacyjne, gromadzące wielkie grupy społeczne, karmiące się nawzajem irracjonalnymi opowieściami. Kiedyś, żeby powstała sekta, niezbędny był charyzmatyczny guru. To limitowało liczbę sekt i ich liczebność. Teraz wystarczy – nawet nie taka wielka, byle przełamująca masę krytyczną – porcja krążących w cyberprzestrzeni, lepkich percepcyjnie idiotyzmów (np. „ziemia jest płaska”), żeby takie procesy założycielskie toczyły się niejako samoistnie. Walka z zakorzenionymi i krążącymi swobodnie irracjonalnymi przeświadczeniami jest szalenie trudna. To jak walka z pandemią wirusa. Najlepiej zapobiegać i budować „odporność”. Tym właśnie powinna zajmować się szkoła: budować autorytet wiedzy naukowej, stawiać jasne granice pomiędzy prawdą historyczną i prawdami wiary, uczyć logiki i statystyki, wyjaśniać różnicę między korelacją, a związkiem przyczynowo skutkowym, tłumaczyć mechanizmy działania ludzkiego mózgu, i wreszcie – a czemu nie – kształtować praktyczną umiejętność odróżnienia „fake newsów” od wiarygodnych informacji.

Coraz częściej pojawiają się głosy o zmęczeniu Internetem. Ludzie korzystają z niego w pracy, w domu, dzięki niemu spędzają wolny czas, uprawiają sport, wymieniają informacje, prowadza operacje finansowe i biznesowe itp. Czy można już zauważyć odwrót od Internetu? Ludzie powoli wracają do integrowania się, odbudowywania więzi międzyludzkich, szukania bliskości, czytania książek w wersji papierowej, robienia zakupów w sklepach, a nie w sieci itp. Jaki będzie człowiek popandemiczny? Czy powstanie jakiś „nowy człowiek”?

Człowiek długo jeszcze będzie „taki sam”. Nie zmienił się bowiem w sensie ewolucyjnym, i szybo nie zmieni, i ludzki mózg. Wciąż napędzają nas te same instynkty (obronne, plemienne, łowieckie).
I wciąż rządzi nami ekonomika zachowań, co oznacza, że zawsze w dłuższym horyzoncie i większej skali zwycięża „skrót”, uproszczenie, wszystko to, co łatwiejsze i prostsze w użyciu. Z tej potrzeby wzięła się większość wynalazków, nie wyłączając koła. A zatem może i będziemy tęsknić za „pięknymi” czasami bez Internetu, ale z całą pewnością go nie porzucimy. Chyba, że wyprze go Coś, co jeszcze bardziej będzie nam „ułatwiać” funkcjonowanie w coraz bardziej złożonej rzeczywistości. To zresztą niezły paradoks, że upraszczając sobie cały czas życie, jednocześnie mocno je sobie komplikujemy. Najtrudniejsza w takim pogmatwanym świecie „nadmiaru” wszystkiego staje się sztuka wyboru. I tu czyha chyba na nas największa pułapka. Wynalazca koła bardzo nam ulżył zdejmując z naszych pleców wielkie ciężary. A co się stanie, jeśli skumulowany wysiłek współczesnych „wynalazców” uwolni nas od trudów nieustannego zmagania się koniecznością wyborów i kłopotliwych decyzji? Najpierw algorytmy sztucznej inteligencji będą nam podpowiadać – powiedzmy – co zjeść na śniadanie… Ale z czasem mogą to już być coraz poważniejsze rozstrzygnięcia. Nasze rozleniwiane systematycznie mózgi mogą zechcieć zupełnie abdykować… Zgadzam się jednak, że równolegle będą działać siły przesuwające nas w stronę tego co przewidywalne, znane i bezpieczne. A zatem jak najbardziej będziemy szukać i bliskich bezpośrednich więzi, i zakupów w sklepach, i papierowych wydawnictw takich jak Prestiż. Ale to nie będzie jeden z tych głównych mega trendów. 

W którą stronę powinien zmierzać Szczecin? Gdzie tkwi potencjał tego miasta? Jak powinien zostać wykorzystany?

Hmmm… Ludzie nie osiedlali się dawniej w miastach, żeby cieszyć oko widokiem krużganków. Osiedlali się tam, żeby przetrwać, znaleźć pracę i schronienie. Dziś ten ruch w stronę miast wynika z chęci wygodniejszego życia i wciąż nie kryje się za tym jakaś tęsknota za murami. Ta najbardziej pierwotna, najgłębsza tęsknota, która w nas jest to potrzeba kontaktu z naturą. A zatem postawiłbym banalnie na wodę i zieleń. Tym bardziej, że w Szczecinie jest z czym startować. Żeby ta idea zaczęła żyć i naturalnie się kolportować, musiałaby zejść z poziomu abstrakcji na poziom konkretu: słów i pojęć, które dobrze karmią wyobraźnię. A więc nie „zieleń”, ani nie „drzewa”, ale na przykład „magnolie”… Chociaż nie, to jednak strasznie wzdychliwe słowo… Niestety, „Rustica Rubra” też nie brzmi najlepiej… Ucieszyłbym się, gdyby ktoś taką wizję stworzył. Z tym, że nie powinien to być obraz Szczecina z lotu ptaka. Raczej silny zoom na „detale”: na balkony, bramy do podwórek, alejki w parkach i ławki na skwerach, na pomosty, a może nawet na trzmieliny, krwawniki, bodziszki i ukwapy… 

Dziękuję za rozmowę.

 

 
Zbigniew Skarul

Prezes znanej szczecińskiej firmy Oskar Wegner. Absolwent Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wrocławskiego. W latach 1986 - 1995 dziennikarz Polskiego Radia Szczecin i szczecińskiego ośrodka Telewizji Polskiej. Stypendysta United States Information Agency - uczestnik programu edukacyjnego poświęconego biznesowym aspektom funkcjonowania mediów na Duke University (NC). Wykładowca szczecińskich uczelni wyższych m.in. Zachodniopomorskiej Szkoły Biznesu, Wyższej Szkoły Zarządzania i Wyższej Szkoły Integracji Europejskiej. Twórca programów szkoleniowych, ekspert zagadnień dotyczących rynku reklamy oraz w dziedzinie komunikacji marketingowej. Współtwórca strategii reklamowych firm Amica, MK Cafe, Unity Line, Jutrzenka, Nordea, Teva. Współautor koncepcji programów relacyjnych i lojalnościowych firm Lotos, Purmo, JVC, 3M, Aviko, Farm Frites, HDI, Allianz, Macro Cash and Carry, Basf, Santander oraz pionierskiego w Europie programu Toyota More organizowanego przez Toyota Motor Poland oraz Toyota Bank.

Prestiż  
Styczeń 2021